Bir Haberi Paylaşmadan Önce Sorulacak Beş Soru

Haber hızlı gelir, bağlam gelmez#

Bir gelişme ilk duyulduğunda elimizde genellikle tek bir cümle olur. O cümle doğru bile olsa, tek başına neredeyse hiçbir şey anlatmaz. Aşağıdaki beş soru, bir haberi paylaşmadan önce geçirilecek en ucuz süzgeç.

1. Kim söylüyor#

Bilginin kaynağı, bilginin kendisi kadar önemlidir. Kaynak adlandırılmamışsa ("yetkililere yakın kaynaklar") o bilgi doğrulanabilir değildir — yanlış olduğu anlaşıldığında kimse sorumlu tutulamaz.

2. Ne zaman söylenmiş#

Eski bir haberin yeniden dolaşıma girmesi, en sık karşılaşılan yanıltma biçimidir. Tarih yoksa ya da belirsizse, haberin güncelliği iddiadan ibarettir.

3. Ne eksik#

Bir metnin söyledikleri kadar söylemedikleri de bilgidir. Sayı veriliyor ama karşılaştırma verilmiyorsa, karar veriliyor ama gerekçesi verilmiyorsa, eksik olan kısım çoğu zaman en belirleyici kısımdır.

4. Kimin işine yarıyor#

Bu soru komplo aramak için değil, çıkar ilişkisini görünür kılmak için sorulur. Bir bilgi birinin işine yarıyor olabilir ve yine de doğru olabilir; ama bunu bilerek okumak farklıdır.

5. Yanılıyorsam nasıl anlarım#

En zor soru bu. Bir iddianın yanlışlanabilir olup olmadığını sormak, iddianın bilgi mi yoksa inanç mı olduğunu ayırt etmenin en kısa yoludur¹.

Kaynaklar

1. Yanlışlanabilirlik ölçütü Karl Popper'ın Bilimsel Araştırmanın Mantığı adlı çalışmasıyla yaygınlaştı: bir iddianın hangi gözlemle çürütülebileceği söylenemiyorsa, o iddia sınanabilir bir bilgi değildir. ↩